Brouillon:Espionnage

‘‘‘جاسوسی‘‘‘ به معنای گردآوری مخفیانهٔ اطلاعات و انتقال آن به اشخاص یا دولت‌های دیگر که در شمار مسائل مستحدثه فقهی قرار گرفته است. فقیهان، جاسوسی برای نظام اسلامی را جایز و جاسوسی به سود دشمنان را حرام و دارای مجازات دانسته‌اند. دلیل این فقیهان آیات قرآن و روایاتی در حد تواتر اجمالی است. Espionnage signifie la collecte secrète d‘informations et leur transmission à d‘autres personnes ou gouvernements, ce qui est classé parmi les questions jurisprudentielles nouvelles. Les juristes considèrent l‘espionnage pour le système islamique comme permis, et l‘espionnage au profit des ennemis est jugé interdit et passible de punition. La preuve des juristes réside dans les versets du Coran et des hadiths atteignant le degré de Tawâtur.(((C‘est un hadith dont la chaîne de transmission comporte, à chaque niveau, un nombre de rapporteurs tel qu‘il est normalement impossible qu‘ils se soient tous entendus pour attribuer un mensonge à l‘Infaillible (a). La transmission de ce hadith confère donc une connaissance certaine et une certitude.))) سید محمد موسوی بجنوردی، فقیه شیعه، جاسوسی برای دشمنان اسلام را بر اساس عقل، آیات قرآن و روایات، حرام دانسته و آن را خیانت به خدا، رسول و کشور اسلامی برشمرده است. در میان فقیهان، برخی همچون علامه حلی و شیخ طوسی، مجازات این عمل را تعزیر دانسته‌اند و گروهی دیگر، حکم به قتل شخصی داده‌اند که به نفع دشمنان نظام اسلامی جاسوسی می‌کند. L‘Ayatollah Sayyid Muhammad Mûsawî Budjnûrdî, un juriste chiite du XXIe siècle, a considéré l‘espionnage pour les ennemis de l‘islam comme interdit en se basant sur la raison, les versets du Coran et les hadiths, et l۴a qualifié de trahison envers Dieu, le Prophète (s) et le pays islamique. Parmi les juristes, certains comme l‘Ayatollah Allâma al-Hillî et cheikh at-Tûsî ont considéré la punition de cet acte comme un Ta‘zîr,(((Ta‘zîr est une punition pour des crimes pour lesquels l‘islam n‘a pas fixé de sanction spécifique. La détermination de la nature et de la gravité de cette punition est laissée à l‘appréciation du juriste.))) tandis qu‘un autre groupe a prononcé une sentence de mort contre la personne qui espionne au profit des ennemis du système islamique. تجسس و نقض حریم خصوصی از جمله اعمال حرامی هستند که جاسوسی می‌تواند از مصادیق آن‌ها قلمداد شود. برخی پژوهشگران، در بررسی حکم فقهی جاسوسی، از این دو موضوع بهره گرفته‌اند.

La recherche, l‘acquisition d‘informations sur les affaires privées et la violation de la vie privée des autres font partie des actes interdits dont l‘espionnage peut être considéré comme l‘un des exemples. Certains chercheurs ont utilisé ces deux sujets dans l‘examen du précepte de fiqh de l‘espionnage.

پیشینه و اهمیت

جاسوسی به معنای گردآوری و گزارش مخفیانه اخبار و اطلاعات سرّی افراد، مؤسسات یا کشورها برای شخص یا کشور دیگر تعریف شده است. دانشنامه جهان اسلام گزارشی از پیشینهٔ تاریخی جاسوسی از دوران پادشاهان هخامنشی تا قاجار ارائه کرده و نشان داده است که استخدام جاسوسان، سیره‌ای مستمر در میان حاکمان ایران بوده است. Antécédents et importance L‘espionnage est défini comme la collecte et le signalement secret de nouvelles et d‘informations confidentielles d‘individus, d‘institutions ou de pays pour une autre personne ou un autre pays.(((1))) حسینعلی منتظری (درگذشت: ۱۳۸۸ش)، در کتاب مبانی فقهی حکومت اسلامی، بر اهمیت حیاتی جاسوسی برای حکومت اسلامی تأکید کرده است. وی اطلاع از امکانات و شمار نیروهای نظامی و غیرنظامی دشمن را از مهم‌ترین عوامل پیروزی بر آن دانسته و جاسوسی را «یک هنر» معرفی کرده است. از دیدگاه او، باید به‌طور جدی افراد متخصصی را برای آموزش و فعالیت در این حوزه پرورش داد. وی این اقدام را در چارچوب پیروی از نظام علّی طبیعی که خداوند در عالم قرار داده، تفسیر می‌کند.

مسئله‌ای با عنوان مستقل «فقه جاسوسی» یا «حکم جاسوس» در کتب مهم فقه شیعه مورد بحث قرار نگرفته است. این موضوع عمدتاً در قالب جملاتی پراکنده درباره مسلمان جاسوس یا فردی که مظنون به جاسوسی است، در ذیل مباحثی چون باب جهاد یا حفظ نظام اسلامی مطرح شده است. بر همین اساس، برخی پژوهشگران، این موضوع را از جمله مسائل مستحدثه فقهی دانسته‌اند؛ یعنی مسائلی نوپدید که در گذشته سابقه فقهی نداشته و نیازمند اجتهاد جدید هستند. La question intitulée de manière indépendante « Fiqh de l'espionnage » ou « Précepte de l'espion » n'a pas été discutée dans les livres importants du Fiqh chiite.(((4))) Ce sujet a été principalement soulevé sous forme de phrases éparses concernant un musulman espion ou une personne soupçonnée d'espionnage, dans le cadre de discussions telles que le chapitre du djihad ou la préservation du système islamique.(((5))) Sur cette base, certains chercheurs ont considéré ce sujet parmi les questions jurisprudentielles nouvelles ; c'est-à-dire des questions émergentes qui n'avaient pas d'antécédents jurisprudentiels dans le passé et qui nécessitent un nouvel ijtihad.(((6)))

جاسوسی نوعی تجسس و نقض حریم خصوصی

در متون دینی، تجسس و نقض حریم خصوصی مورد مذمت قرار گرفته و از نظر شرعی حرام شمرده شده‌اند. مستند این حکم، آیه ۱۲ سوره حجرات و دلایلی است که بر اهمیت آبروی مؤمن، حرمت غیبت، ممنوعیت عیب‌جویی، استراق سمع و عدم ضمان در برابر جنایت بر ناقضِ حریم خصوصی دلالت دارند. همچنین قواعدی چون قاعده احترام و قاعده سلطنت (تسلط و اختیار بر اموال و نفس) نیز از دلایل فقهی حرمت تجسس و لزوم رعایت حریم خصوصی شمرده شده‌اند. Espionnage : une forme de l‘acquisition d‘informations et la violation de la vie privée Dans les textes religieux, l‘acquisition d‘informations et la violation de la vie privée ont été blâmées et sont considérées comme interdites d’un point de vue religieux.(((7))) La preuve de ce précepte est le verset 12 de la sourate al-Hujurât et des raisons qui indiquent l'importance de l'honneur du croyant, l'interdiction de la médisance, la prohibition de la recherche des défauts d’autrui, l'écoute clandestine et l'absence de garantie face au crime commis contre le violateur de la vie privée.(((8))) De plus, des règles telles que la règle du respect et la règle de la domination et autorité sur les biens et soi-même sont également comptées parmi les preuves de fiqh de l'interdiction de l‘acquisition d'informations et de la nécessité de respecter la vie privée.(((9)))

با این حال، فقیهان در موارد خاصی، آن را از موارد جواز تجسس، مشروط بر رعایت ضوابط شرعی و مصالح برتر دانسته‌اند:

• تجسس دولت‌ها و دستگاه‌های اطلاعاتی در حریم خصوصی افراد با هدف حفظ مصالح و امنیت نظام اسلامی.
• نظارت کارفرمایان بر عملکرد کارگزاران و مأموران.
• تجسس برای انتخاب همسر در چارچوب اخلاقی و شرعی.

Cependant, les juristes ont considéré, dans des cas particuliers, que cela fait partie des cas de permission de l‘acquisition d'informations des autres, à condition de respecter les normes de la charia et les intérêts supérieurs : Le l’acquisition d'informations de la part des gouvernements et des services de renseignement dans la vie privée des individus dans le but de préserver les intérêts et la sécurité du système islamique ;(((10))) La surveillance des employeurs sur la performance des agents et des fonctionnaires ;(((11))) L’acquisition d’informations pour le choix d'un conjoint dans un cadre éthique et religieux ;(((12)))

حکم جاسوسی برای حکومت اسلامی

Modèle:جعبه نقل قول Précepte de fiqh de l‘espionnage pour le gouvernement islamique Dans le livre « Sîra Ibn Hishâm », relatant les événements de la bataille de Badr : « Puis [le Prophète Muhammad (s)] retourna auprès de ses compagnons. Lorsque la nuit tomba, il envoya Ali b. Abi Talib, Zubayr b. al-Awwam et Sa‘d b. Abi Waqqas, accompagnés de quelques autres, vers un endroit de Badr où se trouvait de l’eau et où les caravanes faisaient habituellement halte, afin de recueillir des informations sur les gens de La Mecque et les caravanes de Quraysh, puis d’en faire rapport au Prophète. »(((13)))

فقیهان شیعه به‌طور صریح یا ضمنی، جاسوسی برای حکومت اسلامی را جایز دانسته‌اند. به گفته حسینعلی منتظری، در سیره جنگ‌های پیامبر(ص) و امام علی(ع), برنامه‌ریزی برای اطلاع از اوضاع دشمن امری رایج و طبیعی بوده است. همچنین محمدحسن نجفی در کتاب جواهر الکلام تصریح کرده است که جاسوسی برای کسب اطلاع از دشمن، حتی اگر موجب غیبت از صحنه جنگ شود، موجب استحقاق سهم از غنایم خواهد بود. Les juristes chiites ont, explicitement ou implicitement, considéré l’espionnage pour le gouvernement islamique comme permis. Dans les guerres de l’époque du Prophète (s) et de l‘Imam Ali (a), la planification pour s’informer de la situation de l’ennemi était une pratique courante et naturelle.(((14))) De plus, l’Ayatollah Muhammad Hasan Najafî a précisé dans son livre « Jawahir al-Kalâm » que l‘espionnage pour obtenir des informations sur l‘ennemi, même s‘il entraîne une absence du champ de bataille, donne droit à une part des butins.(((15))) برخی محققان با استناد به لزوم حفظ نظام اسلامی، نتیجه گرفته‌اند که جاسوسی در مواردی واجب می‌شود؛ زیرا بدون آن، امنیت و بقای نظام در معرض تهدید قرار می‌گیرد.علوی، «جواز جاسوسی برای نظام سیاسی در فقه شیعه»، ص۱۴۳. Certains chercheurs, en s‘appuyant sur la nécessité de préserver le système islamique, ont conclu que l‘espionnage devient obligatoire dans certains cas ; car sans lui, la sécurité et la survie du système seraient menacées.(((16)))

دلایل فقهی جواز این عمل عبارت‌اند از:

• آیات قرآن: به گفته منتظری، آیه ۶۰ سوره انفال که دستور به آمادگی همه‌جانبه در برابر دشمنان می‌دهد، شامل تدارک اطلاعاتی نیز می‌شود. ناصر مکارم شیرازی نیز این آیه را ناظر به هرگونه آمادگی، از جمله ایجاد سیستم اطلاعاتی برای شناسایی قوای دشمن دانسته است.

Les raisons de fiqh de la permission de cet acte sont les suivantes : Les versets du Coran : Le verset 60 de la sourate al-Anfâl, qui ordonne une préparation complète face aux ennemis, inclut également la préparation en matière de renseignement.(((17))) L’Ayatollah Makârim Shîrâzî a également considéré que ce verset se rapporte à toute forme de préparation, y compris la création d'un système de renseignement pour identifier les forces de l'ennemi.(((18)))

• روایات: منتظری معتقد است روایات مربوط به جاسوسی در سیره پیامبر(ص) و امامان(ع) به حد تواتر اجمالی می‌رسد. از جمله، مأموریت عبدالله بن جحش برای تهیه گزارش از قبیله قریش در منطقه نخله، نمونه‌ای از این سیره عملی است.

Les hadiths : D’après certains, de nombreux hadiths ont été rapportés à ce sujet dans la sira du Prophète (s) et des Imams (a).(((19))) Entre autres, la mission de Abd Allah b. Jahsh pour acquérir des informations des quraychites dans la région de an-Nakhla est un exemple de cette conduite pratique.(((20)))

• دلیل عقلی: بر اساس اصل حفظ نظام، هر اقدامی که بقای حکومت اسلامی به آن وابسته باشد، واجب می‌شود؛ و جاسوسی در برابر دشمنان از مصادیق این اصل است.

La raison rationnelle : Sur la base du principe de la préservation du système, toute action dont dépend la survie du gouvernement islamique devient obligatoire ; et l'espionnage face aux ennemis est l'un des exemples de ce principe.(((21)))

حکم گناهانی که در عملیات جاسوسی مجبور به ارتکاب است

به گفته پژوهشگران، بر اساس قاعده اهم و مهم، در صورت تزاحم میان دو مصلحت، باید مصلحت اهم را مقدم داشت. از این‌رو، اگر فردی برای حفظ نظام اسلامی اقدام به جاسوسی کند، نه‌تنها عمل تجسس او حرام نیست، بلکه اعمالی مانند دروغ، خدعه و حتی قتل که در مسیر کسب اطلاعات ناگزیر به انجام آن‌هاست، در تزاحم با حفظ کیان اسلام، اهمیت کمتری دارند و از حکم اولی خود ساقط می‌شوند.

Préceptes des péchés que l’on est contraint de commettre lors d’opérations Selon les chercheurs, sur la base de les règles jurisprudentielles, en cas de conflit entre deux intérêts, l'intérêt le plus important doit être privilégié.(((22))) Par conséquent, si une personne entreprend l'espionnage pour la préservation du système islamique, non seulement son acte n'est pas interdit، mais des actes tels que le mensonge et la tromperie qu'il est contraint d'accomplir sur le chemin de l'obtention d'informations, ont moins d'importance face au conflit avec la préservation de l'entité de l’islam et perdent leur précepte premier.(((23)))

حکم جاسوسی برای دشمنان نظام اسلامی

به گفته سید محمد موسوی بجنوردی، فقیه شیعه، جاسوسی برای دشمنان اسلام بر اساس حکم عقل، آیات قرآن و روایات معصومین، حرام بوده و مصداق خیانت به خدا و پیامبر(ص) است. وی معتقد است که مفسران شیعه و اهل سنت، واژه «سَمّاعون» در آیه ۴۱ سوره مائده را به‌معنای جاسوسان دشمن و جاسوسان بنی‌قریظه تفسیر کرده‌اند. بجنوردی همچنین جاسوسی را مصداق خیانت به کشور دانسته و بر این باور است که در قرآن کریم، در آیاتی مانند آیه ۲۷ سوره انفال، از خیانت به امت اسلامی که در واقع خیانت به رسول خدا(ص) نیز محسوب می‌شود، نهی شده است.

Précepte de l’espionnage pour les ennemis du système islamique Selon l’Ayatollah Sayyid Muhammad Mûsawî Budjnûrdî, juriste chiite, l’espionnage pour les ennemis de l’islam est interdit sur la base du décret de la raison, des versets du Coran et des hadith des Infaillibles (a), et constitue un exemple de trahison envers Dieu et le Prophète (s).(((24))) Il estime que les exégètes chiites et sunnites du Coran ont interprété le terme « Sammâ‘ûn » (سَمَّاعُونَ) dans le verset 41 de la sourate al-Mâ’ida comme signifiant les espions de l’ennemi et les espions de la tribu des Banî Qurayda.(((25))) L’Ayatollah Budjnûrdî considère également l’espionnage comme un exemple de trahison envers le pays et croit que dans le Coran, dans des versets tels que le verset 27 de la sourate al-Anfâl, la trahison envers la communauté islamique, qui est en réalité considérée comme une trahison envers le Messager de Dieu (s), est interdite.(((26)))

مجازات جاسوس

- اگر جاسوس مسلمان باشد: فقیهانی چون حسینعلی منتظری، با استناد به روایات و انطباق عنوان محاربه و مفسد فی الارض بر جاسوس، حکم به اعدام داده‌اند.طبسی، مبانی فقهی جاسوسی و ضد جاسوسی، ۱۳۹۳ش، ص۲۸–۳۵. نجم‌الدین طبسی در توجیه این دیدگاه، اشاره کرده که حکم پیامبر به تخفیف و عفو، در ماجرای حاطب بن ابی‌بلتعه، احتمالا به‌خاطر ساده‌لوحی حاطب و اضطرار او باشد.طبسی، مبانی فقهی جاسوسی و ضد جاسوسی، ۱۳۹۳ش، ص۵۰.

• در مقابل، فقیهانی مانند شیخ طوسی و علامه حلی با استناد به روایاتی چون ماجرای حاطب بن ابی‌بلتعه، حکم به عفو یا تعزیر داده‌اند. نجم‌الدین طبسی با نقد سند و دلالت روایات مجوز قتل جاسوس، قتل را مباح نمی‌داند و با استناد به اصل احتیاط در خون‌ریزی، حکم به عدم جواز قتل داده است. او همچنین با استناد به شواهد تاریخی، تبعید را از مجازات‌های مناسب دانسته و آن را در چارچوب تعزیر قرار داده است.
• مکارم شیرازی با تفکیک میان انواع جاسوسی، معتقد است اگر جاسوسی موجب تهدید ارکان نظام اسلامی یا جان مسلمانان شود، قتلش جایز است؛ اما در مواردی که اطلاعات غیر مهم منتقل شده باشد، تعزیر کافی است.

Punition de l‘espion Si l‘espion est musulman : L’Ayatollah Makârim Shîrâzî distingue entre différents types d’espionnage et estime que si l’espionnage constitue une menace pour les fondements du système islamique ou pour la vie des musulmans, sa mise à mort est permise ; en revanche, dans les cas où des informations non sensibles sont transmises, une Ta‘zîr suffit.(((32))) - اگر جاسوس غیر مسلمان باشد:

• به گفته طبسی، در منابع شیعه حکم صریحی درباره مجازات جاسوس غیر مسلمان وجود ندارد. با این حال، برخی پژوهشگران فقهی معتقدند اگر کافر ذمی برای دشمنان اسلام جاسوسی کند، عهد ذمه نقض شده و برخی فقیهان حکم به اعدام او داده‌اند.

Si l’espion est non musulman : Selon l’Ayatollah Tabasî, il n’existe pas, dans les sources chiites, de précepte explicite concernant la peine de l’espion non musulman.(((33))) Toutefois, certains chercheurs en jurisprudence estiment que si un Dhimmî commet de l’espionnage au profit des ennemis de l’islam, le pacte de protection (Dhimma) est violé, et certains juristes ont statué que sa mise à mort est permise.(((34)))