Brouillon:Exhumation

نبش‌قبر به معنای شکافتن یا تخریب قبر به‌گونه‌ای است که موجب آشکارشدن جسد انسان شود. طبق فتوای فقیهان شیعه و سنی، نبش‌قبر مسلمانان پیش از ازبین‌رفتن بدن، حرام است و تنها در صورتی جایز خواهد بود که ضرورت شرعی وجود داشته باشد؛ مانند مواردی که میت در مکانی دفن شده باشد که به او بی‌احترامی می‌شود یا در معرض آسیب قرار دارد. همچنین، در مواردی که حق‌الناس مطرح باشد—مانند دفن بدن میت در زمین غصبی—نبش‌قبر جایز شمرده شده است.

Exhumation (en arabe : نبش القبر) signifie l’ouverture ou la destruction d’une tombe de manière à entraîner l’apparition du corps du défunt de l’homme. Selon le fatwa des juristes chiites et sunnites, l’exhumation d’un musulman avant la décomposition complète du corps est interdite, et elle n’est permise qu’en cas de nécessité légale ; par exemple lorsque le défunt a été enterré dans un lieu où il subit une profanation ou se trouve exposé à un danger. De même, dans les cas où un droit d’autrui est en jeu, comme l’inhumation dans un terrain usurpé, l’exhumation est considérée comme autorisée.

به‌عقیده فقیهان شیعه، اگر میت وصیت کرده باشد که جسد او در حرم ائمه دفن شود، ولی در مکانی دیگر دفن شده باشد، واجب است قبر او نبش و بدنش منتقل شود؛ البته به شرطی که این اقدام موجب هتک حرمت میت نشود و مفسده دیگری نداشته باشد. نمونه‌هایی از این انتقال در تاریخ ثبت شده است؛ از جمله، انتقال پیکر میرزا تقی‌خان امیرکبیر که ابتدا در کاشان دفن شد و سپس به کربلا منتقل گردید.

Selon les juristes chiites, si le défunt a laissé comme testament d’être enterré dans le sanctuaire des Ahl al-Bayt (a), mais qu’il a été inhumé ailleurs, il est obligatoire d’ouvrir la tombe et de transférer le corps, à condition que cela n’entraîne ni profanation ni autre conséquence préjudiciable. Des exemples de tels transferts sont attestés dans l’histoire, y compris celui de Mirza Taqî Khân Amîr Kabîr, d’abord enterré à la ville de Kashan puis transféré à la ville de Karbala.

در تاریخ اسلام، مواردی از نبش‌قبر یا اقدام به آن با هدف هتک حرمت ثبت شده است. تلاش خلفای عباسی برای نبش‌قبر امام حسین(ع) و امام موسی کاظم(ع) از نمونه‌های آن به‌شمار می‌رود. همچنین، نبش‌قبر حجر بن عدی در جریان جنگ داخلی سوریه از مواردی است که در قرن چهاردهم شمسی گزارش شده است.

Dans l’histoire islamique, des cas d’exhumation ou de tentative d’exhumation dans le but de profanation ont été rapportés. Les tentatives de certains califes abbassides d’ouvrir les tombes de l’Imam al-Husayn (a) et de l’Imam Mûsa al-Kâzim (a) en font partie. De même, l’exhumation de Hujr b. ‘Adî, parmi les compagnons du Prophète !Muhammad (s), par le Front al-Nosra figure parmi les cas signalés au XVe siècle de l’hégire.

تعریف

نبش‌قبر به‌معنای شکافتن قبر است، به گونه‌ای که جسد میت آشکار شود. واژه «نبش» بین دو معنا مشترک است: یکی آشکارکردن امر پوشیده، و دیگری استخراج چیزی. اما فقیهان تأکید می‌کنند که اصطلاح فقهی «نبش‌قبر»، صرفاً به‌معنای آشکارکردن جسد میت است. بنابراین همین‌که روی قبر را باز کنند، به شکلی که جسد آشکار شود، در فقه، نبش‌قبر محسوب می‌شود؛ هرچند جسد را از آن خارج نکنند.

Définition L’exhumation signifie l’ouverture d’une tombe de manière à ce que le corps du défunt apparaisse.(((1))) Les juristes soulignent que, dans le langage technique du droit islamique, « exhumation » (en arabe : نبش القبر) désigne exclusivement le fait de rendre visible le corps du défunt. Ainsi, le simple fait d’ouvrir la tombe d’une manière qui laisse apparaître le corps est considéré, en jurisprudence, comme une exhumation, même si le corps n’est pas retiré de la tombe.(((3)))

حکم فقهی

Précepte de fiqh L’exhumation de la tombe de Hujr b. ‘Adî par le Front al-Nosra.

از نظر فقیهان شیعه، نبش‌قبر مسلمان حرام است؛ ولی نبش‌قبر مسلمانی که بدنش در گذر زمان، از بین رفته و استخوان‌هایش تبدیل به خاک شده‌اند، چنانچه باعث هتک حرمت نشود، جایز است. البته نبش قبر امامزاده‌ها و شهدا و عالمان، حتی پس از گذشت سالیان متمادی، حرام است.

Selon les juristes chiites, l’exhumation de la tombe d’un musulman est interdite. Toutefois, si, avec le temps, le corps s’est entièrement décomposé et que les ossements sont devenus poussière, l’exhumation est permise à condition qu’elle n’entraîne aucune profanation. Mais, l’exhumation des tombes des descendants des Imams (a), des martyrs et des ulémas demeure interdite, même après de nombreuses années.(((4)))

فقیهان از روایاتی که محترم‌بودن جسد مؤمن را هم‌سنگ انسانِ زنده برشمرده است، چنین برداشت کرده‌اند که هتک‌حرمت دلیل حرام‌بودن نبش‌قبر است. در این میان، علامه حلی نبش قبر را از این باب حرام می‌داند که باعث مُثله‌شدن می‌شود البته شهید اول و محقق کرکی سخن او را نپذیرفته‌اند.

Les juristes ont déduit de certains hadiths, qui considèrent le respect dû au corps du croyant équivalent à celui d’un être vivant, que la profanation constitue la raison de l’interdiction de l’exhumation.(((5)))

فقیهان اهل‌سنت نیز نبش‌قبر را حرام می‌دانند، مگر آنکه ضرورتی شرعی برای نبش قبر وجود داشته باشد؛ مانند جایی که پای حق‌الناس وسط باشد؛ مثلاً مالی که متعلق به دیگران است همراه با میت دفن شده باشد.

Les juristes sunnites considèrent également l’exhumation comme interdite, sauf en cas de nécessité légale,(((8))) y compris lorsqu’un droit d’autrui est en jeu ; par exemple, si un bien appartenant à quelqu’un d’autre a été enterré avec le défunt.(((9)))

موارد جواز نبش قبر

فقیهان شیعه در شرایط خاصی نبش قبر را جایز می‌دانند:

Cas où l’exhumation est permise

Les juristes chiites considèrent que l’exhumation est autorisée dans certaines situations particulières :

• میت در جایی دفن شده باشد که به او بی‌احترامی شود یا در معرض آسیب باشد یا این‌که قسمتی از بدن میت با او دفن‌ نشده باشد و بخواهند آن را دفن کنند.
• محل دفن، غصبی باشد یا شیئی غصبی با میت دفن شده باشد یا اموالی که به ورثه تعلّق دارد با او دفن شده باشد.

Lorsque le défunt a été enterré dans un lieu où il subit une profanation ou se trouve exposé à un danger,(((10))) ou encore lorsqu’une partie de son corps n’a pas été enterrée avec lui et qu’on souhaite l’inhumer.(((11))) Lorsque le lieu d’inhumation est usurpé, ou qu’un objet usurpé a été enterré avec le défunt, ou encore lorsque des biens appartenant aux héritiers ont été ensevelis avec lui.(((12)))

• برای ثابت‌شدن حقّی، لازم باشد بدن میت را ببینند یا بخواهند کاری انجام دهند که اهمیت شرعی آن از شکافتن قبر بیشتر است؛ مثل این‌که بخواهند بچه زنده‌ای را از شکم زن حامله بیرون آورند.
• از نظر برخی از مراجع تقلید، اگر میت وصیت کرده باشد که جسد او را در حرم ائمه دفن کنند، ولی او را در جایی دیگر دفن کرده باشند، واجب است قبر او را نبش کنند و بدنش را منتقل نمایند؛ البته به شرطی که موجب هتک حرمتش نشود و مفسده دیگری نداشته باشد.

Lorsqu’il est nécessaire de voir le corps pour établir un droit, ou d’accomplir un acte dont l’importance légale est supérieure à celle de l’interdiction d’ouvrir la tombe(((13))) ; par exemple, pour extraire un enfant vivant du ventre d’une femme enceinte décédée.(((14))) Selon certains juristes, si l’homme décédé a stipulé dans son testament qu’il soit enterré dans le sanctuaire des Ahl al-Bayt (a), mais qu’il a été inhumé ailleurs, il est obligatoire d’ouvrir la tombe et de transférer le corps, à condition que cela n’entraîne ni profanation ni autre conséquence préjudiciable.(((15)))

گفتنی است نظر فقیهان شیعه درباره شرایط خاصی که مربوط به موارد جواز نبش قبر است، تفاوت‌هایی جزئی دارند.

برخی موارد تاریخی نبش قبر

در منابع تاریخی، مواردی از نبش قبر ذکر شده که گاهی به قصد هتک حرمت و گاه برای انتقال جسد به اماکن دینی بوده است. همچنین گاهی برای جلوگیری از نبش قبر و بی‌حرمتی، قبر را مخفی نگه می‌داشتند. برای مثال، مخفی‌کردن قبر امام علی(ع) را به دلیل جلوگیری از نبش قبر و بی‌حرمتی توسط بنی‌امیه و خوارج دانسته‌اند.

Quelques cas historiques d’exhumation Les sources historiques mentionnent plusieurs cas d’exhumation, parfois dans un but de profanation, parfois en vue de transférer le corps vers des lieux religieux. Il arrivait aussi que des tombes soient dissimulées afin d’éviter leur profanation. Par exemple, la dissimulation de la tombe de l’Imam Ali (a) aurait eu pour objectif d’empêcher son exhumation et toute atteinte à sa dignité par les Omeyyades et les Kharidjites.(((17)))

از موارد اقدام به نبش قبر بزرگان شیعه، نبش قبر زید بن علی در سال ۱۲۲ق، و تلاش ناموفق ابراهیم دیزج برای نبش قبر امام حسین(ع) به دستور متوکل عباسی در سال ۲۳۶ق و شکافتن قبر امام موسی کاظم(ع) در سال ۴۳۳ق است. Parmi les cas d’atteinte aux tombes de grandes figures chiites figurent l’exhumation de Zayd, le fils de l’Imam as-Sajjâd (a), en 122 h,(((18))) la tentative infructueuse d’Ibrâhîm Dîzaj d’ouvrir la tombe de l’Imam al-Husayn (a) sur ordre du calife abbasside al-Mutawakkil en 236 h,(((19))) ainsi que l’ouverture de la tombe de l’Imam Mûsa al-Kâzim (a) en 433 h.(((20)))

به گفته مورخان، عبدالله بن علی عباسی حاکم دمشق نیز در سال ۱۳۲ق دستور نبش قبر معاویة بن ابی‌سفیان، یزید بن معاویه، عبدالملک بن مروان و هشام بن عبدالملک را صادر کرد و بقایای جسد آنها را به آتش کشید.

Selon les historiens, Abd Allah b. Ali al-‘Abbâsî, le gouverneur de Damas, a ordonné également en 132 h l’exhumation des tombes de Muawiya b. Abî Sufyân, Yazîd b. Muawiya, Abd al-Malik b. Marwân et Hishâm b. Abd al-Malik, et a fait brûler leurs restes.(((21)))

در سدهٔ چهاردهم شمسی، قبر حُجر بن عَدِی به دست جبهة‌النصرة نبش شد. انتقال جنازه میرزا تقی‌خان امیرکبیر از کاشان به کربلا از موارد نبش‌قبر برای انتقال جسد به حرم امامان یا امام‌زادگان است. مسئله امانت‌گذاری بدن میت برای اینکه بعدها در جای دیگری دفن شود نیز مربوط به نبش‌قبر است. برای مثال، جنازه سیدهادی خسروشاهی، که به‌صورت امانت در قبرستان بهشت معصومه قم دفن شده بود، پس از گذشت سه سال، به کتابخانه‌اش در منطقه پردیسان قم منتقل شد. همچنین جسد علی شریعتی در قبرستانی در سوریه به امانت دفن شده تا بعدها به ایران منتقل شود.

Au XXIe siècle, la tombe de Hujr b. ‘Adî, le compagnon du Prophète Muhammad (s), a été exhumée par le Front al-Nosra.(((22))) Le transfert de la dépouille de Mirza Taqî Khân Amîr Kabîr de la ville de Kashan à Karbala constitue un exemple d’exhumation visant à déplacer le corps vers le sanctuaire des Imams (a) ou de leurs descendants.(((23)))

La question du Inhumation provisoire du corps d’un défunt en vue d’un transfert ultérieur relève également du thème de l’exhumation. Par exemple, le corps de Sayyid Hâdî Khusruwshâhî, enterré à titre provisoire à un cimetière à la ville de Qom, a été transféré après trois ans dans sa bibliothèque.(((24))) De même, le corps de Ali Shari‘atî, l’auteur iranien, a été enterré à titre provisoire dans un cimetière en Syrie, dans l’attente de son transfert en Iran.(((25)))