Brouillon:Juriste

De droite à gauche : Sayyid Abu al-Qâsim Khû’î, Sayyid Muhsin Hakîm, Sayyid Mahmûd Shâhrûdî et Sayyid Ali Tabrîzî, parmi les juristes du XVe siècle de l’Hégire.

مجتهد یا فقیه، کسی که در علم فقه به رتبه اجتهاد رسیده و توانایی استنباط احکام شرعی از منابع معتبر را دارد. بر اساس دلایل شرعی، مجتهدانِ جامع‌الشرایط حاکم شرع هستند و وظایف و اختیاراتی مثل قضاوت و تصرف در اموال عمومی و اوقاف و حتی اعلام جنگ و صلح دارند. رهبری دینی جوامع شیعه بر عهده مجتهدان است. [۳۵] Mujtahid (en arabe : المجتهد) ou juriste (en arabe : الفقيه) est celui qui a atteint le rang d’ijtihad dans la science du fiqh et possède la capacité d’extraire les préceptes de la charia à partir de sources fiables. Sur la base de preuves religieuses, les juristes remplissant les conditions requises détiennent des devoirs et des prérogatives tels que le jugement, la disposition des biens publics et des Waqf, et même la déclaration de guerre et de paix. La direction religieuse des communautés chiites incombe aux juristes.

متدینان اعمال دینی خود را بر اساس فتوای مجتهدان انجام می‌دهند و بخشی از درآمد خود را به‌عنوان وجوهات شرعی در اختیار مجتهدان قرار می‌دهند. مجتهدانی که اعلم باشند و مورد اقبال عمومی قرار بگیرند به مقام مرجعیت می‌رسند. شیخ طوسی، محقق حلی، علامه حلی، شیخ انصاری و میرزای شیرازی از مجتهدان و فقیهان بنام شیعه هستند. [۳۶] Les croyants accomplissent leurs actes religieux selon la fatwa des juristes et remettent une partie de leurs revenus en tant que fonds religieux aux juristes. Les juristes qui sont les plus savants et qui bénéficient d'une acceptation publique atteignent le rang de la Marja‘iyyat (référence religieuse). Cheikh at-Tûsî, al-Muhaqqiq al-Hillî, Allâma al-Hillî, Cheikh al-Ansârî et Miza Shîrâzî comptent parmi les juristes renommés du chiisme.

مجتهد کیست؟

مجتهد یا فقیه در اصطلاح به فردی گفته می‌شود که در علم فقه به رتبه اجتهاد رسیده و توانایی استنباط احکام شرعی فرعی را از منابع معتبر داشته باشد. در تفکر شیعیان، مجتهدان جامع‌الشرایط جانشینان امام معصوم هستند و به آنان نایب عام گفته می‌شود و بسیاری از وظایف و اختیارات امامان مثل قضاوت و اجازه تصرف در وجوهات شرعی را دارا هستند. Qui est le Mujtahid ? Mujtahid ou juriste désigne techniquement une personne ayant atteint le rang d'ijtihad dans la science du fiqh et capable d'extraire les préceptes de la charia à partir de sources fiables.(((1))) Dans la pensée chiite, les juristes qualifiés sont les successeurs des Imams infaillibles (a) et sont appelés représentants généraux,(((2))) possédant de nombreux devoirs et prérogatives des Imams (s), tels que le jugement et l'autorisation de disposer des fonds religieux.(((3)))

مرتضی مطهری مجتهد شیعه (درگذشت: ۱۳۵۸ش) به تناسب بحث در پیشینه اجتهاد و تعریف مجتهد، ضمن تقسیم پیامبران به مُرسَل و غیرمرسَل Modèle:یاد بر این باور است که کار امروزین مجتهدان همان کاری است که پیامبران دسته دوم می‌کرده‌اند. از نظر او، کاری که امروز مجتهد با نیروی علم و استدلال و اجتهاد می‌کند، پیامبران گذشته می‌کردند، ولی نه با قوه اجتهاد بلکه با نیروی وحی و علاوه بر آنکه مجتهد حاکم شرع و رهبر مردم است، آمِر به معروف و ناهی از منکر در میان مردم است؛ او مُصلح میانِ امت بوده و موظف است که مفاسد را اصلاح کند. L’Ayatollah Mutahharî, juriste chiite (décédé en 1979), dans le cadre de sa discussion sur l'histoire de l'ijtihad et la définition du juriste, tout en divisant les Prophètes (a) en Messagers Mursal et non-Mursal (((Les Prophètes Mursal sont ceux qui possèdent une charia et une religion, comme le prophète Abraham (a), le prophète Moise (s), le prophète Jésus (a), tandis que les Prophètes non-Mursal sont ceux qui suivent d'autres Prophètes et propagent leur religion sans avoir de loi propre))), estime que le travail actuel des juristes est identique à celui accompli par la seconde catégorie de Prophètes. Selon lui, ce que le juriste fait aujourd'hui par la force de la science, de l'argumentation et de l'ijtihad les anciens Prophètes (a) le faisaient, non par le pouvoir de l'ijtihad mais par la force de la Révélation ; en outre, le juriste est le guide du peuple, celui qui ordonne le bien et interdit le mal parmi les gens ; il est un réformateur au sein de la communauté et a l'obligation de corriger les maux.(((4)))

از سده‌های منتهی به قرن پانزدهم هجری، وقتی دانش‌آموختگان حوزه‌های علمیه در فقه به مرحله بالایی می‌رسند، استاد یا استادانشان، به‌صورت کتبی یا شفاهی، اجتهاد آنها را تأیید می‌کنند. به این تصدیق اجازه اجتهاد می‌گویند. Depuis les siècles menant au XVe siècle de l'Hégire, lorsque les diplômés des centres d'enseignement religieux (Hawza al-‘Ilmîyya) atteignent un niveau élevé en fiqh, leur professeur ou leurs professeurs confirment leur ijtihad de manière écrite ou orale. Cette attestation est appelée l'autorisation d'ijtihad.(((5)))

وظایف و اختیارات مجتهدان

بر اساس فقه شیعه، کسی که به مقام اجتهاد برسد و دارای شرایطی باشد، حاکم شرع نامیده می‌شود. شیخ انصاری مناصب فقیه را در سه عنوان اصلی بیان کرده است: افتاء، حکومت به معنی قضاوت و ولایت تصرف در اموال و نفوس. Devoirs et prérogatives des juristes Selon le fiqh chiite, quiconque atteint le rang d'ijtihad et remplit certaines conditions est appelé Hâkim Shar‘.(((6))) Cheikh Murtadâ al-Ansârî a énoncé les fonctions du juriste sous trois titres principaux : L’émission de fatwas, le jugement, et la permission de disposition sur les biens et les personnes.(((7)))

ناصر مکارم شیرازی، از مراجع تقلید شیعه، در بحثی درباره اختیارت فقیه، ابتدا فتوا دادن و قضاوت را ذکر کرده، و سپس در توضیح منصب ولایت فقیه به اختیارات هفت‌گانه فقیهان اشاره کرده است که عبارتند از: L’Ayatollah Makârim Shîrâzî, l'une des Marja‘ chiites, dans une discussion sur les prérogatives du juriste, mentionne d'abord l'émission de fatwas et le jugement, puis, en expliquant la fonction de la Wilâyat al-Faqîh, cite sept prérogatives des juristes qui sont :

• ولایت بر اموال محجوران مثل غایبان و صغیرانی که ولیّ ندارند، و بعضی از اقسام مجنون و سفیه.
• ولایت بر گرفتن و خرج کردن وجوهات شرعی مثل خمس، زکات و وقف‌های عام.
• ولایت بر اجرای حدود شرعی خارج از منصب قضا.
• ولایت بر امر به معروف و نهی از منکر در مواردی که نیازمند زدن و مجروح کردن یا کشتن کسی باشد.
• ولایت بر امور سیاسی و حکومت و حفظ مرزها و دفاع در مقابل دشمنان و کلیه اموری که به مصالح عمومی مرتبط است.
• ولایت بر جان‌ و اموال مردم.
• ولایت بر تشریع و حق قانون‌گذاری.

La tutelle sur les biens des personnes qui ne sont pas autorisées, en droit religieux, à disposer de ses biens comme les absents et les mineurs sans tuteur, ainsi que certaines catégories d'aliénés et de simples d'esprit. La tutelle sur la perception et la dépense des fonds religieux tels que le Khums, la zakat et les Waqf publiques. La tutelle sur l'exécution des peines légales en dehors de la fonction de jugement. La tutelle sur l'ordonnance du bien et l'interdiction du mal. La tutelle sur les affaires politiques, le gouvernement, la protection des frontières, la défense contre les ennemis et toutes les questions liées aux intérêts publics. La tutelle sur la vie et les biens des gens. La tutelle sur la législation et le droit de légiférer.(((8)))

محمدحسین نائینی در کتاب تنبیه الامه ولایت و سرپرستی فقیهان در امور حسبیه را جزو قطعیات مذهب شیعه معرفی کرده است. از نظر امام خمینی، تمام اختیاراتی که پیامبر و ائمه برای ادارۀ جامعه داشته‌اند برای فقیه جامع‏‎‌‎‏الشرایط نیز ثابت است و این ولایت وسیلۀ انجام وظیفه اجرای احکام است. همچنین گفته شده که اقامه نماز جمعه نیز جزو مناصب اختصاصی فقیه است.

Mirza Nâ’înî, dans son livre « Tanbîh al-Umma », a présenté la Wilâyat (tutelle) et la direction des juristes dans les affaires de Hisba (les structures administratives et religieuses dans les gouvernements islamiques, chargées de superviser les affaires économiques, sociales, religieuses et sanitaires) comme faisant partie des questions certitudes des chiite.(((9))) Selon l’imam Khomeyni, toutes les prérogatives que le Prophète (a) et les Imams chiites possédaient pour la gestion de la société sont également établies pour le juriste ayant toutes les conditions, et cette Wilâyat est le moyen d'accomplir le devoir d'exécution des préceptes.(((10))) Il est également affirmé que la direction de la prière du vendredi fait partie des fonctions exclusives du juriste.(((11)))

Modèle:گفتاورد تزیینی Extrait du livre Connaissance du Coran de l’Ayatollah Mutahharî : « Ce que le juriste fait aujourd'hui par la force de la science, de l'argumentation et de l'ijtihad, les anciens Prophètes (a) le faisaient, non par le pouvoir de l'ijtihad mais par la force de la Révélation et de la prophétie ... Ce que les juristes font actuellement est identique à ce que faisaient les Prophètes (a) avant la période de la finalité et avant le Prophète Muhammad (s). Certes, le travail du juriste ne se limite pas à cela ; en plus de l'ijtihad, il est le Hâkim Shar‘ et le guide du peuple, celui qui ordonne le bien et interdit le mal parmi les gens ; il est un réformateur au sein de la communauté et a l'obligation de corriger les maux. »(((12)))

مراتب و تقسیم‌بندی مجتهدان

Rangs et classification des juristes L’Ayatollah Muhammad Hasan Najafî, connu sous le nom de Sâhib al-Jawâhir, était l’un des juristes du XIIIe siècle de l’Hégire. طبق تقسیم‌بندی‌های رایج در کتب فقهی، مجتهد به مجتهد مُتَجَزّی و مطلق تقسیم شده و مجتهد مطلق نیز به مجتهد جامع‌الشرایط و مجتهد اعلم تقسیم شده است. سید ابوالقاسم خویی در کتاب التنقیح فی شرح العروة الوثقی، دو نوع تقسیم‌بندی از واژه اجتهاد ارائه داده که بر اساس آن، مجتهد یا متجزی است یا مطلق، و هر کدام یا قوه اجتهاد خود را به فعلیت رسانده یا از آن در راه استنباط احکام استفاده نکرده است. بر اساس این تقسیم‌بندی، مجتهد متجزی کسی است که توانایی استنباط احکام شرعی را در برخی از بخش‌های فقه دارد و ممکن است این توانایی را در راه استنباط احکام به کار ببرد یا آن را فقط در حد استعداد نگه دارد. برخی از فقها تقلید از فقیه متجزی را جایز نمی‌دانند؛ عده‌ای نیز معتقدند تقلید از او تنها در احکامی جایز است که آن را استنباط کرده است. خویی در مقابل اجتهاد تَجَزّی، از واژه اجتهاد مطلق استفاده کرده است. طبق این نظر، مجتهد مطلق می‌تواند از راه استدلال شرعی، احکام شرعی را در تمام ابواب فقه استنباط کند. Selon les classifications courantes dans les livres de fiqh, le juriste est divisé en juriste partiel (Mutajazzî) et absolu (Mutlaq), et le juriste absolu est lui-même divisé en juriste ayant toutes les conditions et juriste le plus savant. L’Ayatollah Khû’î, dans le livre «‌ at-Tanqîh fî Sharh al-‘Urwat al-Wuthqâ », a présenté deux types de classification du terme ijtihad, selon lesquelles le juriste est soit partiel, soit absolu, et chacun a soit actualisé son pouvoir d'ijtihad, soit ne l'a pas utilisé pour l'extraction des préceptes.(((13))) Selon cette classification, le juriste partiel est celui qui a la capacité d'extraire les préceptes de la religion dans certaines parties du fiqh(((14))) et peut utiliser cette capacité pour l'extraction des préceptes ou la garder seulement au niveau du talent. Certains juristes ne permettent pas de suivre (Taqlîd) un juriste partiel ; d'autres estiment que le suivre n'est autorisé que pour les préceptes qu'il a lui-même extraits.(((15))) L’Ayatolah Khû’î a utilisé le terme d'ijtihad absolu par opposition à l'Ijtihad partiel.(((16))) Selon cet avis, le juriste absolu peut extraire les préceptes de la religion dans tous les chapitres du fiqh par le biais de l'argumentation religieuse.(((17)))

مجتهد مطلق اگر شرایط لازم برای تقلید را به دست آورد، مجتهد جامع الشرایط خوانده می‌شود. این شرایط عبارتند از: ذُکوریّت (مرد بودن)، عاقل بودن، حلال‌زاده بودن، شیعه امامی‌ بودن، زنده‌ بودن، عادل بودن و اعلم بودن.امام خمینی، توضیح المسائل، ۱۴۲۴ق، ج۱، ص۱۳. [۴۳] Le juriste absolu, s'il acquiert les conditions nécessaires pour être suivi (Taqlîd), est appelé juriste qualifié « juriste ayant toutes les conditions » (Jâmi‘ ash-Sharâyit). Ces conditions sont : la masculinité, la raison, la naissance légitime, le fait d'être chiite imamite, d'être vivant, d'être juste et d'être le plus savant.(((18)))

مجتهد اعلم، فقیه جامع‌الشرایطی است که در استنباط احکام شرعی، نسبت به دیگر فقها، توانایی بیشتری دارد. در صورت دسترسی به مجتهد اعلم، تقلید از او، به باور برخی از فقها، واجب است و به باور برخی دیگر از فقها، بنابر احتیاط واجب، باید از چنین شخصی تقلید کرد. Le juriste le plus savant est un juriste qui possède une plus grande capacité d'extraction des préceptes de la charia par rapport aux autres juristes.(((19))) En cas d'accès au juriste le plus savant, le suivre est, selon certains juristes, obligatoire , tandis que selon d'autres juristes, il est nécessaire de le suivre par précaution obligatoire.(((20)))

تفاوت مجتهد و مرجع تقلید

هر یک از مجتهدان در صورتی که دارای صلاحیت فتوا دادن باشند، ممکن است به مقام مرجعیت برسند. مرجع تقلید در واقع مجتهد جامع‌الشرایطی است که مورد اقبال مردم شیعه قرار گرفته و از او تقلید می‌کنند؛ یعنی اعمال دینی خود را بر اساس فتاوا یا همان نظریات فقهی او انجام می‌دهند، و وجوهات شرعی خود را به او یا نمایندگان او می‌پردازند. Différence entre le juriste et Marja‘ (référence religieuse) Chacun des juristes, s'il possède la compétence pour émettre des fatwas, peut atteindre le rang de la Mardja‘iyyat. Marja‘ (référence religieuse) est en réalité un juriste, ayant toutes les conditions, qui a bénéficié de l'adhésion du peuple chiite et que les gens suivent (Taqlîd) ; c'est-à-dire qu'ils accomplissent leurs actes religieux selon ses fatwas et ses opinions de fiqh, et remettent leurs fonds religieux à lui ou à ses représentants.(((21)))

Mirza Shîrâzî, Marja‘ et mujahid des XIIIe et XIVe siècles de l’Hégire.

نامدارترین مجتهدان شیعه

فقیهان شیعه را گاه بر اساس زمان حیات و گاه بر اساس مکتب‌های اجتهادی آنها تقسیم کرده‌اند. Juristes chiites les plus célèbres Les juristes chiites ont été classés tantôt selon leur époque de vie, tantôt selon leurs écoles d'ijtihad.(((22)))

فقیهان متقدم و متأخر

در نوشته‌های فقهی شیعه، غالباً به فقیهان پیش از شیخ طوسی «قُدَماء» می‌گویند، از شیخ طوسی تا پیش از علامه حلی را مُتَقدِّمان می‌نامند و از علامه حلی به بعد را تا پیش از نسل اولِ فقهای معاصر (قرن ۱۵ هجری)، فقهای متأخر می‌خوانند. از فقهای معاصر هم با نام «مُتَأخِّرو المتأخِّرین» (فقهای بعد از متأخران) یاد می‌شود.
Juristes anciens et récents Dans les écrits de fiqh chiites, les juristes antérieurs à Cheikh at-Tûsî sont souvent appelés « les Anciens » (Qudamâ’),(((23))) ceux de Cheikh at-Tûsî jusqu'avant ‘Allâma al-Hillî sont nommés « les Prédécesseurs » (Mutaqaddimûn),(((24))) et de ‘Allâma al-Hillî jusqu'avant la première génération des juristes contemporains (XVe siècle de l'Hégire), ils sont appelés « les juristes récents » (Muta’akhkhirûn).(((25))) Les juristes contemporains sont également désignés par le terme « les juristes après les récents » (Muta’akhkhirû al-Muta’akhkhirîn).(((26)))

علت این دسته‌بندی، روش فقهی متفاوت آنها در هر دوره بوده است. البته این اصطلاحات نِسبی هستند و درباره آنها نظرات دیگر هم وجود دارد. برای مثال برخی همه فقیهان پیش از محقق حلی را قدما می‌نامند.

La raison de ce classement réside dans leurs différentes méthodes de fiqh à chaque période.(((27))) Cependant, il existe d'autres opinions à leur sujet. Par exemple, certains appellent « Anciens » tous les juristes antérieurs à al-Muhaqqiq al-Hillî.(((28)))

فقیهان معروف شیعه

در تاریخ فقه شیعه، فقیهان بسیاری وجود داشته‌اند. معروف‌ترین آنها به ترتیب تقدم زمان وفات، عبارتند از: شیخ مفید (درگذشته ۴۱۳ق) سید مرتضی (درگذشته ۴۳۶ق) شیخ طوسی (درگذشته ۴۶۰ق) محقق حلی (درگذشته ۶۷۶ق) علامه حلی (درگذشته ۷۲۶ق) شهید اول (درگذشته ۷۸۶ق) شهید ثانی (درگذشته ۹۶۵ق) وحید بهبهانی (درگذشته ۱۲۰۵ق) میرزای قمی (درگذشته ۱۲۳۱ق) محمدحسن نجفی (صاحب جواهر) (درگذشته ۱۲۶۶ق) شیخ مرتضی انصاری (درگذشته ۱۲۸۱ق) میرزای شیرازی صاحب فتوای تحریم تنباکو (درگذشته ۱۳۱۲ق) آخوند خراسانی (درگذشته ۱۳۲۹ق) سید محمدکاظم طباطبایی یزدی معروف به صاحب عروه (درگذشته ۱۳۳۷ق) عبدالکریم حائری یزدی (درگذشته ۱۳۵۵ق) محمدحسین نائینی (درگذشته ۱۳۵۵ق) سید ابوالحسن اصفهانی(درگذشته ۱۳۶۵ق) *سید حسین طباطبایی قمی (درگذشته ۱۳۶۶ق) سید حسین طباطبایی بروجردی (درگذشته ۱۳۸۰ق) سید محسن طباطبایی حکیم (درگذشته ۱۳۹۰ق) سید روح‌الله موسوی خمینی (درگذشته ۱۴۰۹ق) سید ابوالقاسم خویی (درگذشته ۱۴۱۳ق)مکارم شیرازی، دائرةالمعارف فقه مقارن، ۱۴۲۷ق، ج۱، ص۲۵۹-۲۶۶. [۴۶، ۴۷، ۴۸] Célèbres juristes chiites Dans l'histoire du fiqh chiite, il y a eu de nombreux juristes. Les plus célèbres, par ordre chronologique de décès, sont : Cheikh al-Mufîd (décédé en 413 h / 1022) Sayyid Murtadâ (décédé en 436 h / 1044) Cheikh at-Tûsî (décédé en 460 h / 1067) Al-Muhaqqiq al-Hillî (décédé en 676 h / 1277) ‘Allâma al-Hillî (décédé en 726 h / 1325) Shahîd al-Awwal (décédé en 786 h / 1384) Shahîd al-Thânî (décédé en 965 h / 1558) Wahîd Bihbahânî (décédé en 1205 h / 1791) Mirza Qummî (décédé en 1231 h / 1816) Muhammad Hasan Nadjafî connu sous le nom de Sâhib al-Jawahir (décédé en 1266 h / 1850) Cheikh Murtadâ al-Ansârî (décédé en 1281 h / 1864) Mirza Shîrâzî, auteur de la fatwa interdisant le tabac (décédé en 1312 h / 1895) Âkhûnd Khurâsânî (décédé en 1329 h / 1911) Sayyid Muhammad Kâzim Tabâtabâ’î Yazdî, célèbre en tant qu Sâhib al-‘Urwa (décédé en 1337 h / 1919) Abd al-Karîm Hâ’irî Yazdî (décédé en 1355 h / 1937) Muhammad Husayn Nâ’înî (décédé en 1355 h / 1937) Sayyid Abu al-Hasan Isfahânî (décédé en 1365 h / 1946) Sayyid Husayn Tabâtabâ’î Qummî (décédé en 1366 h / 1947) Sayyid Husayn Tabâtabâ’î Burûdjirdî (décédé en 1380 h / 1961) Sayyid Muhsin Tabâtabâ’î Hakîm (décédé en 1390 h / 1970) L’imam Khomeyni (décédé en 1409 h / 1989) L’Ayatollah Khû’î (décédé en 1413 h / 1992).(((29)))