Brouillon:Patriotisme

وطن‌دوستی یا حب وطن، به گفته گروهی از عالمان مسلمان، در قرآن و سخنان پیامبر اسلام مورد تأکید قرار گرفته است: از جمله آیه ۸۵ سوره قصص و عبارت حُبُّ الوَطَنِ مِنَ الْایمانِ منسوب به پیامبر(ص). با این حال وطن‌دوستی از نگاه اسلام تا زمانی ارزشمند دانسته شده که در تقابل با آموزه‌های دینی قرار نگیرد و به ابزاری برای تفرقه و ظلم تبدیل نشود.

Patriotisme Patriotisme ou l’amour de la patrie (en arabe : حب الوطن), est mis en valeur dans le Coran et dans les paroles attribuées au Prophète Muhammad (s). On cite notamment le verset 85 de la sourate al-Qasas ainsi que la formule « l’amour de la patrie fait partie de la foi » , attribuée au Prophète (s). Cependant, du point de vue islamique, le patriotisme n’est considéré comme louable que tant qu’il ne s’oppose pas aux enseignements religieux et ne se transforme pas en instrument de division ou d’injustice.

گفته شده که آثار وطن‌دوستی شامل آبادانی، همبستگی ملی، دفاع از وطن، مشارکت در حکومت، جلوگیری از استبداد و... است. با این حال، افراط در آن که منجر به قوم‌گرایی یا ملی‌گرایی متعصبانه می‌شود و به تفرقه و دشمنی می‌انجامد، از منظر اسلام ناپسند خوانده شده است. امام خمینی، افراط در ملی‌گرایی را طراحی دشمنان برای ایجاد تفرقه میان مسلمانان دانسته و ناصر مکارم شیرازی وطن‌دوستی متعصبانه را مانعی برای پیشرفت می‌داند.

Il a été affirmé que les effets positifs du patriotisme incluent le développement et la prospérité du pays, la cohésion nationale, la défense de la patrie, la participation à la gouvernance, ainsi que la prévention du despotisme, etc. En revanche, son exagération, lorsqu’elle conduit à l’ethnocentrisme ou à un nationalisme fanatique engendrant division et hostilité, est jugée répréhensible en islam. L’imam Khomeiny considérait l’excès de nationalisme comme une stratégie des ennemis visant à semer la discorde parmi les musulmans, et l’Ayatollah Makârim Shîrâzî estime que le patriotisme fanatique constitue un obstacle au progrès.

شاعران و ادیبان مسلمان، به مفهوم وطن پرداخته‌اند؛ از وطن قومی در شاهنامه تا وطن اسلامی در اشعار اقبال لاهوری، و وطن ملکوتی و معنوی در آثار مولوی و شیخ بهایی.

Les poètes et écrivains musulmans ont également traité de la notion de patrie : depuis la patrie ethnique et nationale dans le Shâhnâmeh, jusqu’à la patrie islamique dans la poésie de Muhammad Iqbal, et la patrie céleste et spirituelle dans les œuvres de Rûmî et de cheikh al-Bahâ’î.

مفهوم‌شناسی

علاقه به وطن، میلی طبیعی دانسته‌ شده که خدا در بین مخلوقاتش قرار داده تا انسان‌ها در مناطق مختلف دنیا پراکنده شوند و فقط در سرزمین‌هایی با آب و هوا و شرایط خیلی خوب تجمع نکنند و منجر به نزاع نشود.

Sens du concept L’attachement à la patrie est considéré comme une inclination naturelle que Dieu a placée chez Ses créatures afin que les hommes se dispersent à travers le monde et ne se concentrent pas uniquement dans des régions aux conditions très favorables, ce qui pourrait engendrer des conflits.(((1)))

با تکیه بر منابع دینی، گفته شده که وطن‌دوستی آثار و نتایجی دارد؛ از جمله آبادی شهرها، تقویت همبستگی و اعتماد به نفس ملی، دفاع از سرزمین و سرمایه‌های آن و مشارکت در حکومت و جلوگیری از استبداد حاکمان.

En s’appuyant sur les sources religieuses, il est affirmé que l’amour de la patrie produit des effets et des résultats concrets, tels que : le développement des villes,(((2))) le renforcement de la cohésion et de la confiance nationale, la défense du territoire et de ses ressources,(((3))) ainsi que la participation à la gouvernance et la prévention de la tyrannie des gouverneurs.(((4)))

« Le fait d’être musulman et d’être iranien ne sont pas deux pôles opposés, mais une seule réalité. Quiconque se range du côté de l’islam, quiconque devient soldat de l’islam, défend naturellement toutes les valeurs y compris la valeur de la patrie. Hubb al-watan min al-îmân ; cela fait partie de la foi. » (Source : Rencontre avec les organisateurs du deuxième Congrès national en mémoire des martyrs de la province de Hamedan, site officiel du bureau de l’Ayatollah Khamenei)

به گفته ناصر مکارم شیرازی، فقیه و مفسر شیعه، اگر وطن مادی و جسمانی با وطن معنوی و روحانی توأم شود و عنوان دارالاسلام به خود بگیرد، این عشق و علاقه و احترام به مراتب افزون‌تر می‌شود و انگیزه دفاع از آن نیز دوچندان خواهد شد. عباسعلی عمید زنجانی مهرورزی به دارالاسلام و وطن دائمی را جزو ایمان شمرده است. به گفته او سرچشمه مهرورزی در باور و اعتقاد هر فرد است و هرگاه وطن با باور فرد هماهنگ و مناسب باشد محبوب او خواهد بود.

Selon l’Ayatollah Makârim Shîrâzî, le juriste et l’exégète chiite du XXIe siècle, lorsque la patrie matérielle et corporelle est combinée à la patrie spirituelle et morale, et prend le statut de Dâr al-Islâm, cet amour et ce respect s’intensifient, et la motivation pour la défendre devient beaucoup plus grande.(((5))) De plus, certains considèrent également la bienveillance envers le Dâr al-Islâm et la patrie permanente comme faisant partie intégrante de la foi. Ils expliquent que la source de l’affection réside dans les croyances et convictions personnelles, et que la patrie devient chère à chacun lorsqu’elle est en harmonie avec ses convictions.(((6)))

جایگاه وطن‌دوستی در آموزه‌های دینی

از دیدگاه امام خمینی اشکالی بر مسئلهٔ وطن‌دوستی و محبت به هم‌وطنان از منظر اسلام وجود ندارد، و وطن در اسلام دارای احترام است، اگر‌چه مهم‌تر خدمت به اسلام در هر سرزمینی است. محسن قرائتی مفسّر قرآن نیز حقِ علاقه به وطن را حق پذيرفته‌شده‏ٔ قرآنى و سلب اين حق را ظلم دانسته است.‏ Place du patriotisme dans les enseignements religieux Du point de vue de l’imam Khomeiny, il n’y a aucune objection, dans la perspective islamique, au patriotisme ni à l’amour envers ses compatriotes.(((7))) La patrie jouit en islam d’un respect certain, même si le service rendu à l’islam, en tout lieu, demeure plus important.(((8))) Muhsin Qarâ’ati, l’exégète du Coran du XXIe siècle, considère également que le droit d’aimer sa patrie est un droit reconnu par le Coran, et que priver quelqu’un de ce droit constitue une injustice.(((9))) در تأیید حس وطن‌دوستی، به شواهدی از آیات قرآن، روایات و فطرت انسان استناد شده است؛ از جمله:

Pour appuyer le sentiment patriotique, certains invoquent des arguments tirés des versets coraniques, des hadiths et de la nature innée de l’être humain (al-Fitra),(((10))) parmi lesquels :

آیات

• آیه ۸۵ سوره قصص، از مهمترین آیات در تأیید وطن‌دوستی است. بنابر نقل کتاب روضة الواعظين از مقاتل بن سلیمان و تفسیر نمونه از ابن‌عباس، هنگامى كه پيامبر(ص) در جریان هجرت به مدینه، به جُحفه رسيد، به یاد زادگاه خود و پدرانش افتاد و شوق دیدن مکه پیدا کرد، و آثار اين شوق كه با تأثر و اندوه آميخته بود در چهره‌اش نمايان شد. جبرئیل آمد و پرسید: آيا به شهر و زادگاهت علاقه‌مندى‌؟ پيامبر نیز تأیید کرد. سپس جبرئيل با خواندن بخشی از آیه ۸۵ سوره قصص (إِنَّ الَّذي فَرَضَ عَلَيكَ القُرآنَ لَرادُّكَ إِلىٰ مَعادٍ) از بازگشت او به مکه در آینده خبر داد. گفته شده که خداوند با فرستادن این آیه به پیامبرش تسلّی داد. از حضرت فاطمه نیز نقل شده که پیامبر درباره ۱۰ موضوع نگران بود که خداوند او را آسوده خاطر ساخت، و یکی از آن امور دوری از مکه بود که با آیه ۸۵ سوره قصص وعده بازگشت به او داد.

Versets coraniques Le verset 85 de la sourate al-Qasas est considéré comme l’un des principaux versets en faveur du patriotisme. Selon le hadith rapporté dans le livre « Rawdat al-Wâ‘izîn » d’après Muqâtil b. Sulaymân, ainsi que dans le livre « Tafsîr Nimûni » d’après Ibn ‘Abbâs, lorsque le Prophète Muhammad (s) arriva à al-Juhfa au cours de l’émigration vers Médine, il se souvint de sa ville natale et de ses ancêtres et ressentit un profond désir de revoir La Mecque. Les traces de cette nostalgie, mêlée de tristesse, apparurent sur son visage. L’ange Gabriel descendit et lui demanda : « Éprouves-tu de l’attachement pour ta ville et ton lieu de naissance ? » Le Prophète (s) le confirma. Gabriel récita alors une partie du verset 85 de la sourate al-Qasas : « Celui qui t’a prescrit le Coran te ramènera assurément vers un lieu de retour » (إِنَّ الَّذِي فَرَضَ عَلَيْكَ الْقُرْآنَ لَرَادُّكَ إِلَىٰ مَعَادٍ) ; lui annonçant ainsi son retour futur à La Mecque.(((11))) Il est rapporté que Dieu consola ainsi Son Prophète par la révélation de ce verset.(((12))) Il est également rapporté de Sayyida Fatima (a) que le Messager de Dieu (s) était préoccupé par dix choses, et que Dieu l’apaisa à leur sujet ; parmi elles figurait l’éloignement de La Mecque, auquel le verset 85 de la sourate al-Qasas répondit par la promesse du retour.(((13)))

• ناصر مکارم شیرازی از مفسران شیعه، معتقد است بیرون‌راندن افراد از وطن در برخی آیات مانند آیات ۸ و ۹ سوره ممتحنه و ۲۴۶ بقره ضد‌ارزش معرفی شده و مفهوم برگرفته از این آیات، نشان از ارزش وطن و احترام به آن است.
• به نظر جاحظ، نویسنده و ادیب مسلمان، آیه ۶۶ سوره نساء و ۲۴۶ سوره بقره، حسّ میهن‌دوستی را تأیید می‌کند.

L’Ayatollah Makârim Shîrâzî, l’exégète chiite, estime que l’expulsion des personnes de leur patrie est présentée comme une action négative dans certains versets, y compris les versets 8 et 9 de la sourate al-Mumtahana ainsi que le verset 246 de la sourate al-Baqara; l’idée qui s’en dégage témoignerait de la valeur et du respect accordés à la patrie.(((14))) Selon al-Jâhiz, l’écrivain et lettré musulman, les versets 66 de la sourate an-Nisâ’ et 246 de la sourate al-Baqara confirment également le sentiment d’attachement à la patrie.(((15)))

احادیث

• احادیث فراوانی در متون حدیثی شیعه و اهل‌سنت، حاکی از علاقه‌مندی پیامبر(ص) و اهل‌بیت(ع) به وطن‌شان است؛ از جمله در روایتی از پیامبر آمده است که خطاب به مکه گفت تو بهترین و محبوب‌ترین زمین نزد خدایی که اگر مرا از تو بیرون نمی‌کردند، به پای خود بیرون ‌نمی‌رفتم.

Hadiths De nombreux hadiths, rapportés dans les sources chiites et sunnites, témoignent de l’attachement du Prophète Muhammad (s) et des Ahl al-Bayt (a) à leur patrie. Parmi eux figure une parole du Messager d’Allah (s) adressée à La Mecque : tu es la meilleure et la plus aimée des terres auprès de Dieu ; si l’on ne m’avait pas expulsé de toi, je ne serais pas parti de mon plein gré.(((16)))

• گروهی از فقیهان مانند ناصر مکارم شیرازی، سید علی خامنه‌ای و عباسعلی عمید زنجانی، عبارت حُبُّ الوَطَنِ مِنَ الْایمانِ از عبارات منسوب به پیامبر(ص)، را نشانه علاقه به وطن دانسته‌اند. دوست‌داشتن وطن در باور مکارم شیرازی علاقه‌ای طبیعی است که از روح حق‌شناسی سرچشمه می‌گیرد و حق‌شناسی از نشانه‌های ایمان است.

Certains juristes, tels que l’Ayatollah Makârim Shîrâzî et Sayyid Ali Khamenei, considèrent l’expression attribuée au Prophète (s), « Hubb al-Watan min al-Îmân » (l’amour de la patrie fait partie de la foi), comme un signe de la légitimité de l’attachement à la patrie.(((17))) Pour l’Ayatollah Makârim Shîrâzî, l’amour de la patrie est une inclination naturelle qui découle de l’esprit de reconnaissance, et la reconnaissance constitue elle-même un signe de la foi.(((18)))

• در کتاب پیام امام امیرالمؤمنین، به نقل حدیثی از امام علی(ع) پرداخته شده که گریه برای عمر ازدست‌رفته و علاقه‌مندی به وطن از نشانه‌های شخصیت انسان معرفی شده است. همچنین با استناد به حدیثی دیگر از امام علی(ع)، آبادانی شهرها منوط به حب وطن (وطن‌دوستی) دانسته شده است.

Dans l’ouvrage « Payâmi Imâm Amîr al-Mu’minîn », est cité un hadith de l’Imam Ali (a),(((19))) selon lequel pleurer le temps perdu et éprouver de l’attachement à sa patrie figurent parmi les traits caractéristiques de la personnalité humaine. De plus, en s’appuyant sur un autre hadith du Commandeur des croyants Ali (a),(((20))) la prospérité et le développement des villes sont considérés comme dépendant de l’amour de la patrie.(((21)))

فطرت

سید عبدالاعلی سبزواری و همچنین محسن قرائتی از مفسران شیعه، با استناد به آیه ۶۳ سوره طه، معتقدند انسان به صورت فطری محل رشد و وطنش را دوست دارد.

Nature innée (al-Fitra) Sayyid Abd al-A‘lâ Sabziwârî ainsi que Muhsin Qarâ’ati, parmi les exégètes chiites du Coran, estiment, en s’appuyant sur le verset 63 de la sourate Tâ-Hâ, que l’être humain aime de manière innée son lieu de croissance et sa patrie.(((22)))

شروط و الزامات وطن‌دوستی

درباره محدوده وطن‌دوستی گفته شده که اگرچه این حس بر اساس آموزه‌های دینی مورد تأیید است، ولی شرط آن عدم خودبرتربینی و نژادپرستی است؛ بنابراین قوم‌گرایی به‌معنای برتر دیدن قوم و قبیله خود و اقدام به تضعیف اقوام دیگر، متفاوت از وطن‌دوستی است. همچنین گفته شده که قوم‌گرایی متعصبانه باعث ایجاد تفرقه می‌شود و در نهایت به کینه و دشمنی می‌انجامد. امام خمینی نیز افراط در ملی‌گرایی را طراحی شده برای ایجاد اختلاف میان مسلمانان قلمداد کرده و آن را بر خلاف اسلام، قرآن و دستور پیامبر(ص) دانسته است.

Conditions du patriotisme Concernant les limites du patriotisme, il a été souligné que, bien que ce sentiment soit approuvé par les enseignements religieux, il est conditionné par l’absence de sentiment de supériorité et de racisme. Ainsi, l’ethnocentrisme, entendu comme le fait de considérer son propre peuple ou sa tribu comme supérieur et d’œuvrer à l’affaiblissement des autres, se distingue du véritable patriotisme. Il a également été affirmé qu’un ethnocentrisme fanatique engendre la division et conduit finalement à la haine et à l’hostilité.(((23))) L’imam Khomeiny considérait lui aussi l’excès de nationalisme comme un projet destiné à semer la discorde parmi les musulmans, le jugeant contraire à l’islam, au Coran et à l’enseignement du Prophète (s).(((24)))

سید محمدمهدی موسوی خلخالی (۱۳۰۴-۱۳۹۸ش)، فقیه شیعه، در کتاب الحاکمیة فی الاسلام، تشکیل اسرائیل و تجزیه دولت عثمانی را به‌دلیل ترویج معنای نادرست از واژه وطن و تبلیغ قومیت‌گرایی افراطی دانسته است. محسن غرویان از اساتید حوزه علمیه قم نیز اصالت‌دادن به علاقه‌های قومی و ملی مانند ملی‌گرایی و افراط در آن را نژاد‌پرستی می‌داند که ممکن است سرآغاز آن علاقه به سرزمین باشد.

Sayyid Muhammad Mahdî Mûsawî Khalkhâlî (d. 2020), le juriste chiite, affirme dans son ouvrage « al-Hâkimîyya fi al-Islâm » que la formation d’Israël et la dislocation de l’Empire ottoman résultent de la promotion d’une conception erronée du terme « patrie »(((25))) et de la diffusion d’un nationalisme excessif.(((26))) Muhsin Gharaviyân, le professeur à Hawza ‘Ilmîyya de Qom, considère également que l’absolutisation des attachements ethniques et nationaux, tels que le nationalisme poussé à l’extrême, relève d’une forme de racisme, même si son point de départ peut être l’amour de la terre natale.(((27)))

همچنین وطن‌دوستی‌ای که باعث عدم هجرت و در نتیجه عقب‌ماندگی یا قرار گرفتن ذیل حکومت ظالمانه شود را ناپسند دانسته‌اند. مکارم شیرازی ذیل این عبارت امام علی(ع) در نهج‌البلاغه که «بهترین شهرها برای تو شهری است که تو را پذیرا شود»، بر این نکته تأکید کرده است که بهترین مکان برای زندگی انسان جایی است که امکان پیشرفت و آرامش وجود داشته باشد و اگرچه در آموزه‌های دینی بر حب وطن تأکید شده، ولی اگر وطن‌دوستی به حس متعصبانه و غیرمنطقی منجر شود که از الزامات زندگی مترقیانه و عزتمندانه جلوگیری کند، این حس، دیگر مورد تأیید اسلام نخواهد بود.

De même, un patriotisme qui empêcherait l’émigration, conduisant ainsi au retard de développement ou à la soumission sous un régime injuste, est jugé blâmable. Commentant la parole de l’Imam Ali (a) dans le Nahj al-Balâgha : « La meilleure des villes pour toi est celle qui t’accueille. »(((28))) ; l’Ayatollah Makârim Shîrâzî souligne que le meilleur lieu de vie est celui où l’être humain peut progresser et vivre en paix. Ainsi, bien que l’amour de la patrie soit valorisé dans les enseignements religieux, s’il se transforme en attachement fanatique et irrationnel empêchant une vie digne et évolutive, il ne sera plus approuvé par l’islam.(((29)))

در نگاه محمدعلی رضایی اصفهانی، مفسر قرآن، و محمدجواد ارسطا، فقیه و حقوقدان شیعه، وطن‌دوستی تا جایی ارزشمند و مورد تأیید اسلام است که در نقطه مقابل آموزه‌های دین و مذهب قرار نگیرد.

تحوّل مضمون وطن‌دوستی در شعر

به‌گفتهٔ محمدرضا شفیعی کدکنی، مفهوم وطن و وطن‌دوستی در شعر فارسی همراه با دگرگونی دوره‌های تاریخی و فرهنگی دچار تغییر شده است؛ چنانکه در شعر ابوالقاسم فردوسی بیشتر جنبۀ قومی و نژادی، و در آثار حافظ شیرازی، سعدی و ناصر خسرو، توجه به صِرف سرزمین لحاظ شده است؛ درحالی‌که در آثار شعرای پیش از قرن ۵ هجری و به‌ویژه در دوره حمله مغول به ایران، علاقه به وطن اسلامی بیشتر مد‌نظر قرار می‌گرفت، و این علاقه به وطن اسلامی در اشعار اقبال لاهوری و اشعار برخی از شاعران عصر مشروطه نیز دیده می‌شود که به پیروی از سید جمال‌الدین اسدآبادی بوده است.

شیخ بهایی و مولوی، در اشعار خود با اشاره به حدیث حب الوطن من الایمان، منظور از وطن را وطنی ملکوتی قلمداد کرده‌اند. شیخ بهایی در کتاب نان و حلوا چنین سروده است:

تک‌نگاری

درباره مسئله وطن‌دوستی کتابی توسط حمیده‌سادات موسویان به نام «وطن‌دوستی از دیدگاه اسلام» تدوین شده که توسط انتشارات دانشگاه یزد چاپ شده است. در این کتاب با استناد به آیات قرآن و روایات، مسائلی چون حب وطن، رابطه وطن‌دوستی با دینداری، هجرت، و محدوده حب وطن و پیامدهای آن بررسی شده است.